Müəllif Yəzd şəhəri
yaxınlığında anadan olub. Təvəllüd ili
bilinmir. Vəfatı isə 1454-cü ildir. 1419-cu ildə Fars
hakimi İbrahim sultanın (Əmir Teymurun oğul nəvəsi və Sultan Şahruxun oğlu) sarayında xidmət edərkən bu əsərini
yazmaq üçün ondan tapşırıq alıb. Belə
ki İbrahim sultan həmin vaxt babası
Əmir Teymur haqqında məxsusi
bir kitab yazdırmaq fikrinə düşmüşdü. Bu məqsədlə,
lazım olan bütün sənəd və yazılı
materialları bir yerə toplatdırmaqla yanaşı, bəzi
hadisələrin sağ qalmış
iştirakçılarını sarayına dəvət edib
onların şəhadətlərini də yazıya
köçürtdürmüş və bütün
işi ümumiləşdirməyi,
yəni lazım olan əsəri tərtib etməyi isə məhz,
Ş. Ə. Yəzdinin öhdəsinə buraxmışdı.
Kitabın yazılma prosesində, hansısa hadisənin təsvir
edilməsi zamanı, nəsə, mübahisəli bir şey
olsa idi, İbrahim sultan təcili surətdə
böyük şəhərlərə çaparlar göndərib
həmin məsələni dəqiqləşdirmək
üçün Əmir Teymurun başqa zamandaşlarının da köməyindən
faydalanar və həm də, yazdırdığı kitab
üçün əlavə məlumat
toplatdırarmış. “Zəfərnamə”dəki
bəzi şərhlər isə Ş. Ə. Yəzdinin şəxsi müşahidələrinə əsaslanmışdır.
Əsər 1424/25 (– h. 828) ci ildə tamamlansa da,
müəllif tərəfindən redaktəsi sonrakı
üç il ərzində davam etdirilmişdi.
Ş. Ə. Yəzdi söz gedən əsəri
3 “məqalə”dən –
yəni 3 cilddən ibarət olmasını
planlaşdırmışdı; 1-ci cild – Əmir Teymura, 2-ci cild – Sultan Şahruxa, 3-cü cild isə – İbrahim sultana dair olmalı idi. Fəqət, sonrakı iki cild
müəllif tərəfindən ya yazılmamış, ya
da, yazılsa da onların orijinal, yaxud surətlərindən
heç biri zəmanəmizədək gəlib
çatmamışdır.
“Zəfərnamə” 1887 və 1888-ci illərdə, 1-ci və 2-ci hissələr
olmaqla Kəlküttədə, daha sonra – 1958-ci ildə, Tehranda çap olunmuşdur.[1] Lakin bu nəşrlər zamanı istifadə
edilmiş əlyazma nüsxələrinin heç birində əsərin
ümumi həcminin beşdən birini təşkil edən “Müqəddimə”
olmadığına görə, təbii ki həmin hissə də
çap edilməmişdir. “Zəfərnamə”nin başqa bir, daha mükəmməl
nüsxəsinin faksimelisinin – Özbəkistan EA Şərqşünaslıq
İnstitutundakı 4472 şifrə altında saxlanılan əlyazmanın,
1972-ci il Daşkənd nəşrində (Ə.
Urunbayev tərəfindən
çapa hazırlanıb) isə söz gedən
çatışmamazlıq aradan
qaldırılmışdır.
Elə həmin nəşr əsasında
da t. e. doktoru Vaqif Piriyev “Zəfərnamə”dən Azərbaycana aid və digər bəzi maraqlı
çıxarışlar edərək, onları dilimizə
çevirmiş və bunlar 1996-cı ildə Bakıda kitabça şəklində nəşr
olunmuşdur. Biz də söz gedən əsərin, məhz,
Daşkənd nəşrindən
istifadə etmişik. Gətirdiyimiz iqtibasların Azərbaycan
dilinə tərcümə edilməsi işi isə bu dəfə
bizim zəhmətimizin bəhrəsidir və biz fars dilindən
etdiyimiz bütün tərcümələrimiz kimi, burada da
orijinaldakı dili, cümlə quruluşunu mümkün qədər
saxlamağa daha çox üstünlük vermişik.
Ş. Ə. Yəzdinin “Zəfərnamə”sində
təsadüf etdiyimiz Şəkiyə dair hekayətlər, əsasən N. Şaminin eyniadlı əsərindən götürülmə
olsa da, müəyyən fərqlərə də malikdir və
hər ikisindəkilər bizim üçün
ayrı-ayrılıqda əhəmiyyət kəsb etməkdədir.
Belə ki N. Şaminin məlumatları: əksər hallarda bir narrativ mənbənin
verdiyi informasiya kimi, Ş. Ə. Yəzdinin yazdıqları isə: birincinin
yoxlanılmış və daha da zənginləşdirilmiş
redaktə variantı kimi əhəmiyyət
daşıyır.
M Ə T N – Şəkiyə
dair iqtibaslar
(fars dilindən tərcümə
edən: Aydın Məmmədov)
Elə ki hümayun məvkibin (–padşah üzəngisi
yanında durmaq vəzifəsi
daşıyan atlı, yaxud
piyada dəstəsi) çadırları [qurulan
yer[2]] Şəki vilayəti oldu, Həzrət sahib qiran
(–Ə.T.) kafirlərin kökünü kəsmək
və çıxarıb atmaq üçün Nüsrət
(–zəfər) şüar
(– əlamət) ləşgəri
dəstə-dəstə buranın hər yerinə göndərdi.
Əmir Cahanşah bəzi üməra ilə fərmanın
hökmü üzrə bütün ləkzilərə[3] hücum edib qarət elədilər və onlardan bir çoxunu
cihad qılıncından keçirdilər; [nəzm:]
Bu kafiri qəza
qılıncı ilə axıradək
təqib edən o müzəffər bayraqlı qoşunlara,
Qənimət o qədər ki bəlkə
hesaba gəlməz,
qoşunlar
apara bildikləri qədər onlardan apardı.
və Əmir [Dərviş Məhəmməd][4] Bərlas, Gərdun
şükuh
(–dünya qədər, yaxud cəlalla hərəkət edən)
qoşunlardan çoxlu güruhla Şəki dağıstanına (– Şəkinin dağlıq yerlərinə)
girdilər və camaatın bir hissəsi ki itaət etmək
və xilas olmaq yoluna qədəm qoymamış idilər, o
dağlarda ələ keçirib əsir və kölə vəziyyətinə
saldılar və hər nəyə malik idilər qarət və
tarac yelinə verdilər; [nəzm:]
Müzəffər
qoşunlar o dağlıq yerlərdə
tarac
etmişdilər çoxlu şey,
Düşməni
candan məhrum etsələr də
məcbur idilər amma
götürsünlər apara bildikləri
qədər hələ ki.
və Arğunşah İxtaci və
Ramazanxacə, Əsrin zəfər məvkibindən bir dəstə
ilə Səkğut[5] vilayətinə tələsib
[qətl və əsir və qarətdən istila][6] və mükəmməl qələbə
əsərləri zühura çıxardılar; [beyt:]
Hara oldu ki o
adlı-sanlı ləşgər,
niyə olmadı
qalib, pərvərdigarın köməyi ilə?!
və Əmir Məhəmməd [bəy
və][7] Əmir Musa; [beyt:]
Qələbə
çələngli,
bütün şirlər
cumdu birdən.
Ağcəb vilayətinə
yollandılar və o yerləri istila və zəbt hövzəsinə
daxil etdilər; [beyt:]
Hər yerdə ki bu
hünər zəminindən fənd,
müzəffər
etmədimi o qoşunları məgər bu?
və Həzrət sahib qiran, öz
mübarək canı və sair firuzi (–zəfər) təsirli ləşkərlərlə
Əlbruz (– Qafqaz)
dağının ətəyinə gəlib
çıxdı. Rəbb tərəfindən göndərilmiş
inayətlər[lə yanaşı[8]] gündən-günə artan
qüdrət və asimani qüvvətləndirilmiş
qoşunlar mənsur bayraqlı əsgərlərin hümayun
üzəngisinin nökərinin (–Ə.T.-un) sidq niyyətli
qolunun qüvvəsi və hüsn-e etiqadı ilə qəza və
cihad [bayrağını] qaldırıb; və ulu
dinin nüsrəti, məlun kor kafirlər üçün
cahana ah-nalə və təhlil salıb; [nəzm:]
Elə ki cahangir şahın
adamları yetişdi,
hər tərəfdən
ah-nalə qalxdı.
O yer ki ordusu səadətli toz gətirdi,
din bağının
budağında hər zəif ümmət cücərdi.
Dalğalandı din üfqünün ənvər
namlı bayrağı
üzə çıxdı kafirlərin zülmət və
zəlaləti
və
adlı-sanlı əmirlər və fil yıxan, şir
ovlayan bahadırlar ki kafirlərin
vilayətlərini istila etmək, fəsad və təfriqənin
dəfi üçün ətraf və yaxınlara getmiş
idilər, bu ziyansızlardan (– ziyan
vurmağa qadir olmayan adamlardan) bir çoxunu qəzanın
qılıncına tuş gətirib və Onların istinadgah
və istehkamlarını ələ keçirib və viran
etdirib və zəbt və mənimsənilmə altında bol
qənimətlər çıxarıb Qəbələ məkanında
ali orduya çatdılar; [nəzm:]
Şahın qoşun dəstəsi tutdu çox ölkə
və diyar
qala aldı,
istehkam yıxdı və öldürdü düşmən.
Ələ keçirib çoxlu qənimətlər
saysız-hesabsız,
ali ordu tərəfə
fəth küləyi ilə gəldi.
və (ordu) Sorx[ab] qalasını da
istila edib və yerlə həmvar düzəldib Sorxab Qarabağı tərəfə gəldi və [Əmir Teymur orduya] o yerdən köç edib
Kür çayının kənarına düşmək
buyurdu; və fərman-e qəza-ye
cərəyan qüvvəyə mindi ki, qamış və
çör-çöpdən navallar (– hissələr)
hazırlayıb Kür çayı üzərində körpü
bağlasınlar; və elə ki, Sahibqiran qazi, mənsur ləşgərlə
çaydan keçdi hümayun əzmin yüyəni Bərdə
tərəfə dönmüş oldu.[9]
…[Tiflis[10]] şəhəri ki o ölkənin
(–
Gürcüstanın) taxtgahıdır [Əmir Teymur orduya ora] [düşmək buyurdu[11]] və buradan şikar etməyə
geri dönüb Şəki düzlərinə girdi və
neçə gün o məhləni iqamət
çadırları qurulan yer etdi; və el və vilayət-e
Bərtazın istilası üçün Əmir Hacı Seyfəddin
və Cahanşah bahadırı müzəffər bayraqlı
qoşunlardan bütün üməra və həddindən
artıq güruhla basqına göndərdi və Onlar fərmanın
hökmü üzrə təcili yola düşüb
büsbütün dağ və çöl Bərtazı[12] qarət etdilər və o
nahiyələrin el və ulusunu yola çıxarıb
sürdülər və Aləm pənahın dərgahına
gətirdilər; və [Əmir Teymur] Şeyx Nurəddin
Sarıbuğanı həddindən artıq ləşgərlə
dağlıq yerlər tərəfə göndərdi və
O, elə ki dağlıq yerlərə girdi, Seyid Əli Şəki
Orlat o hücumçunun xofundan mülk və malını
atıb qaçmaq yolunu tutdu. Şeyx Nurəddin Onun evlərini
necə ki düşmənin qəlbi kimi boş [və[13]] xarab etdi və tarac küləyinə
verib atəş vurdu; [beyt:]
Və elə ki ondan
mühüm asudəlik tapdı,
İqbal kimi ali
taxtın ayağına tələsdi.[14]
[Əmirzadə Əmiranşah] Həmən ilin (– 1397, yaxud 1398) payızında, Seyid Əli Orlatdan bir müxalifət şübhələndi ki, ona görə və təhqiq etdirmədən ləşgər çəkdi və Onun vilayətini qarət etdirdi; və elə ki [şahzadənin[15]] ovqatının xarab olması söz-söhbətləri Onun eyş və işrət və qələt-e iltifatında, məmləkətlərinin işlərinin idarə edilməsi və tərtibində çoxalma tapdı, xəbis təbiətli gürcülər[16] ki… onların fəsad və tüğyanı Həzrət sahib qiranın möhkəm qəhr [şüşəsində[17]] cilovlanmış idi, ürəkləndilər; və o müddətdə ki, o həzrət (– Ə.T.) Hindistan yürüşünə buyurmuş idi, cəsarət ayağını mütilik cızığından kənara qoyub, müxalifət başlatdılar; və bu vaxt Sultan Əhməd Cəlairin oğlu [Sultan Tahir[18]] ona itaət edən bir qism camaatla Alıncaq