İbn Ərəbşahın
məlum “Əcaibül-məqdur fi nəvaib timur” əsərində şəkiyə dair naməlum bəhslər[1]
İbn Ərəbşah 1389-cu ildə (5 noyabr) Dəməşqdə
anadan olub, 1450-ci ildə isə Qahirədə vəfat etmişdir. O, 1401-ci ildə 12
yaşında ikən, Əmir Teymur Dəməşqi ələ keçirmiş, onu, anası və qardaşları ilə
birlikdə, yerli sakinlərdən əsir etdiyi bütün intelektual qismin özləri və ailələri
kimi Səmərqəndə göndərmişdir. İbn Ərəbşahın 1408-ci ilə qədər Orta Asiyada nə
işlə məşğul olması məlum deyil, əsərlərindən yalnız bu anlaşılır ki, əmirlər,
alimlər və şahmatçılar arasında imiş. Güman edilir ki, o həmin müddət ərzində
Əmir Teymurun nəvəsi Xəlil sultanın xidmətində olmuşdu.
İbn Ərəbşah Səmərqənddə yaşadığı müddət
ərzində təhsil almış, fars, türk və monqol dillərini öyrənmişdir. O, 1408-ci
ildə səyahətə başlayaraq, əvvəl Çinə yollanmış, sonra oradan Krıma qədər uzaq
bir məsafəni qət etmiş, buradan isə Ədirnəyə getmişdir. Ədirnədə ərəb və fars
dillərində olan ədəbiyyatı türkcəyə tərcümə etmək işi ilə məşğul olan bizim müəllif,
daha sonra Türk sultanı Məhəmmədin (1402-1421) sarayında mirzəlik etmişdir.
Sultan Məhəmmədin ölümündən sonra Hələbə getmiş, oradan isə doğma şəhəri olan Dəməşqə
qayıtmışdır. 1428-ci ildə (Həcc ziyarətinə gedib-gəldikdən sonra) elə burada
elmi-ədəbi fəaliyyətə başlayan İbn Ərəbşah, eyni işi Qahirəyə köçdükdən sonra
davam etdirirmiş və “Əcaibül-məqdur…”u 1440-cı ildə məhz, orada başa
çatdrırmışdır[2] .
Biz “Əcaibül-məqdur”un ərəbcədən fars
dilinə Məhəmməd Əli Necati tərəfindən edilmiş tərcüməsindən (1960/61
(–h.ş.1339))-ci il Tehran nəşri[3]) istifadə etmişik. Əsərdə Azərbaycan
tarixçiliyi üçün əhəmiyyətli faktlar çoxdur. Maraqlıdır ki Əmir Teymurun
sonuncu Gürcüstan yürüşü (1403) barədə İbn Ərəbşahın qələmə aldığı bəhslər də əslində Gürcüstana yox, Səkiyə
aiddir. Bunu biz yalnız həmin hekayətlərin mətninə xüsusi diqqət yetirdikdə
aşkar edə bildik. Belə ki bu hekayətlərdə “Gəl-Gör-Get” adlı bir qaladan da bəhs
olunur, Şirvanşah Şeyx İbrahimin dili ilə isə yerli əhali gürcü yox, “tatar” adlandırılır.
Bu zaman bizim üçün aydınlaşır ki, hekayətlərdəki “gürcü” sözləri millət yox,
hümmət və məzhəb, yəni “xristian provoslav” mənasında işlədilmişdir.[4] Vətən
tarixinin bir hissəsi yaşanan həmin hekayətlər, indiyə qədər Vətən
tarıxşünaslığına məlum deyildi, bunları Azərbaycan dilinə ilk dəfə biz tərcümə
etdik.
Mümkündür ki ibn Ərəbşah 1403-cü ildə Əmir Teymurun
ordusu ilə birlikdə Şəki ölkəsində olmuş, burada baş verən bəzi hadisələri,
hansılar ki sonralar “Əcaibül-məqdur”da qələmə almışdır, onları o vaxt 14
yaşında ikən şəxsən müşahidə etmişdir. Şəki ölkəsinin müvafiq dövr tarixinin
öyrənilməsi işində “Əcaibül-məqdur”un müstəsna əhəmiyyəti var.
M
Ə T N
(Şəkiyə
dair iqtibas –
Əmir Teymurun, Şəki ölkəsindəki
mağaralıq ilə Gəl – Gör – Get qalasını ələ keçirməsi və
Şirvanşah Şeyx İbrahimin aradüzəldənlik etməsi)
Teymur elə Gürcüstan diyarına gəlib yetişənədək[5], dərya kimi dalğalanan
ordu ilə hərəkət edirdi. O kiçik bir ölkədir və adamları Məsihə sitayiş
edənlərdir. Amma bu kiçikliklə, saysız-hesabsız qalalar və möhkəm bürclər və mağaralar
və pusqugahlar və dağlar və dərələr və uçurumlar səbəbinə xarici
ziyandan qorxusuzdurlar və o məkanlardan hər biri dikbaşlıq və təkəbbürlülükdə
israrlı qaldı ki, işğalçı və təcavüzkarların
fərmanı qəbul etmədi. Oranın şəhərlərindən Tiflis və Trabuzan və Abxazdır ki,
oranın paytaxt[lar]ı idi, bu məkanlar təslimdən yaxalarını kənara
çəkdilər və zamanın ixtiyarını Bunun (–Teymurun) əlinə tapşırmadılar, Teymur mühasirəyə durar
və məşvərətə oturar, o məkanlardan biri,
bir mağaralıq (–Marxal?,
Sığnaq?) idi ki, onun darvazası lap hündür bir uçurumun ortasında, indiki zamanın hadisələrindən kifayət qədər
qorxusuz, gələcək zamanınkılardan kənarda yer tutar və aşağıdan yuxarıya
[ən uzaqatan] məncanaqın
«əli» [hara] çatsa ondan daha hündürdə, yuxarıdan aşağıya doğru [ən
uzun] nərdivanın ayağı [hara]batsa, bundan daha aşağıda, daxil olma
yolu: örtülü və pünhan qədr gecəsi kimi, ona yetişmək: işıqlı və aşkar
bədirlənmiş ay kimi [əlçatmaz],
artıq bir tamah Teymuru, onun mühasirəsinə sövq etdi və çalışdı və yan-yörəsini
xeyli gəzdi, öz mühəndis zəkasını işə saldı və
qarma-qarışıq düşüncə və ağlın vəlvələsi ilə kefinə aram verər,
birdən, fikrinə bu gəldi ki əzab atəşini ora yuxarıdan endirsin və o yuvası uca
«Hümayı» (– “Cənnət quşunu”) havada şikar etsin. Tez buyurar ki, dəbanə surətli (– zirehli) sandıqlar düzəltsinlər
və [bunları] uzun zəncirlərlə və qüvvətli adamlarla dağın yüksəklik
və zirvələrindən sallasınlar və göyün bəlası kimi aşağı endirsinlər.
Onda elə etdilər və yerlə göy
arasındakı fəza o sandıqlarla doldu və o dağın və [o dağın]
sakinlərinin canlarına titrəmə düşdü və Onlar yüksəkliklərdə süzən bir şahin
kimi “uçuşanda”, halın dili ilə [Quran ayəsinin bu hissəsi[6]]
xatırlanmaqdadır:
… أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ
مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ
(– Məgər görmədilər səmanın yüksəkliklərində süzən
quşları ki, oranı onlara məskən edən,
onları orada idarə edən Allahdan başqa bir kimsə deyil..;[7] və elə ki mağaranın ağzı ilə bərabər [səviyyədə]
oldular, onu (– mağaranı) vuralar
və tökülüşələr və sandıqların içərisindən ciyər yandıran ox və ürək deşən nizə ilə
əllərini çıxıralar və ip və kəmənd və digər vasitələr və silahları işə salalar və
o arada fitnə və qarışıqlıq yaradalar və elə ov şahini kimi kimi “uçmaq”da idilər
və o yurd-yuvaya yaxınlaşırlar və “pəncə” və “dimdik” göstərirlər və o mağara
Onların yetişməsinə öz möhkəmliyi ilə maneçilik törədir və cəngavərlərinin
köməyi ilə ki, onun içində mövqe tutmuş idilər Onların aşağı gəlmələrinin
qarşısını alır. Onadək ki o əldən iti “uçan” adamlardan biri uğur və qələbə
ahəngi ilə mağaranın ağzı yanına çəngəl batırdı və öz
sandığı ilə o yuvaya əl atdı, səadətin ağuşu açılmış oldu və münasibin (– bu şəxsin) əlini qucaqladı, xristian qövmü bir-birinə
qarışmış oldu və qabaqlarındakını tanımadılar; bu tək-tənha Onlara hücum etdi,
ta böyüklərindən bir çoxu öldürülmüş oldu, onda, digər öz yoldaşlarını içəriyə
səslədi və Onların köməyi ilə, o kəslər ki mağaranın bir küncündə
gizlənmiş idi bayıra qovdu.
O adamın adı Lhrasb idi; [və bunun isminin] malik olduğu altı hərf
ki, onun üç hərfi sakindir
(– hərəkəsizdir, yəni bu samitlərin aralarında sait yoxdur) və [yeri
gəlmişkən, qeyd edək ki ] fars dilində
və türk dilində
sakin həriflərin [beləcə] vəhdəti boldur.
öz adı kimi dikbaşlıq və təkəbbürdən
söz açar və onun (– adının)
mənası türkcə belədir: «gələrsən, görərsən və geri dönərsən», yəni bir kimsə
ona baxmaqdan başqa, qeyri bir şeyə nail olmaz[!], onun binası üç
tərəfdən hündür təpəliyin üstündə[dir] və [yüksəkliyi həmin] tərəflərin
yüksəkliklərinin hamısından daha yüksəkdir. Digər (– dördüncü) tərəfindən dar və nahamar yol [gəlir]
və [bu yol] sərt və çətin bir keçiddə
başa çatır və o yolu gedən qarşılaşdığı sərtliklərə sinə gərərək hündür
bir uçuruma və dərin bir yarğana yetişər ki, onunla qalanın darvazası
arasında bir körpü bağlamışlar və körpü götürülərkən qalaya giriş
qapadılmış olar.
Teymur elə ki o halın həqiqətindən
agahlıq tapdı və o pünhan bir xəbər aşkar oldu, bu qərara gəldi ki, öz
məqsədinə çatmayanadək o məhlədən köç etməsin; amma o qalanın yaxınlığına, bir
məkan ki, ora düşər və ora elə yer ki dalğalanan dəniz onun içində
yerləşsə tapmaq olmaz, bəlkə bütün ətrafı qarma-qarışıq idi və uçurum və
yüksəklik elə bil, necə ki öz ərinin qarşısında həyasız bir qadının qəzəbli
çöhrəsi – bütünlüklə sərt və kobuddur.
Amma Teymur tamahkarlığından öz
sığınacaq və qərargahını orda, o qalanın göz qabağında
qurdurmuşdu və ləşgərləri növbə ilə mühasirə və get-gəl işində olurlar və qala
adamları gündüzlər körpünü götürüb müharibə və mübarizə bəlasından amanda
idilər, çünki, o ətrafda bir məkan ki, mübarizə üçün yarasın və bir meydan ki, cəng üçün işə keçsin, tapmaq
olmaz! Və teymurilər elə
ki səhər açılır, uzaqdan ox atmaqla [, döyüşün başqa dəhşətlərindən]
qurtulurlar və qane aşiq kimi, bir baxışa
məmnun olurlar və gecə düşən kimi öz
çadırlarının yolunu tuturlar və o yaxınlıqda bir yer yox idi ki bir gecəni başa
vura bilələr, o zaman xaçpərəstlər körpünü yerinə qoyub dar bir yol ki, orda
öz ehtiyaclarını təchiz edə bilərlər, [həmin yolu] açırlar və gediş-gəlişə başlayırlar, Teymur
üçün o qaladan ümidsizlik nişanı zahir olan kimi və onun
(– qalanın) fəthini özü üçün xam arzu hesab edən kimi [O,] köç
göstərişi verdirdi; amma bu
rüsvayçılıqdan qorxuya düşdü və bu geri çəkilməsi üçün bəhanə və [uydurma
bir] «səbəb» axtarır.[..]
Teymurun ləşgəri içində boyları bir və
qolları iki şir qüvvəsində iki cavan var idi ki, xasiyyət və görkəm və
qorxmazlıq və mərdanəlikdə biri o birindən o qədər də fərqlənmirdi, mübarizə
meydanında biri digərinə müvafiq irəli çıxır, tərəzinin iki gözü kimi bərabər
olurdular, təsadüf düşdü ki, o ikisindən biri Gürcüstan adamlarından[8] bir kafir ki, şücaətdə şir kimi və
boy-buxunda dağ kimi idi, [onunla] qabaq-qabağa
çıxdı və Bu Onu yerə yıxıb başını kəsib götürdü və Teymurun dərgahına apardı və
bu işdən yüksək bir rütbə qazandı; bu “özünü göstərmə” Bunun bərabərinin
ürəyinə təsir etdi və onu bərk şəkkə gətirib məcbur etdi ki bir çarə fikirləşə
ki, bəlkə özünün tayı yanında daha yaxşı bir (iş görüb ad-san) qazansın; Onun
adı Pirməhəmməd və ləqəbi Qənbər idi və körpü işində heç kəs ondan çox tanışlıq
və səriştəyə malik deyildi. O, bir gecə
döyüş vasitələrini və öz adamlarını yığıb ilahi köməkliyə güvənməklə,
boş və pünhan bir məhlə seçib pusquda durdu və elə gözlədiyi şərait və uğur içində münasib zaman
olur, gah sinəsi üstündə süründü, gah da çöməlib iməkləyə-iməkləyə yol gedir və
bir toxumun bəhrəsindən ki, [o toxumu] ürəyinin tarlasında əkmiş idi, [bu
barədə öz-]özü ilə söhbət edir.
Ta o dəmədək ki sübh çağı üzündən
niqabı çıxarıb atdı və xristianlar “götürülən körpü”yə tərəf geri döndülər və
onu qurmaq üçün bir-birlərinə kömək edirlər, Pirməhəmməd körpü tərəfə həmlə
edər və körpünün kəndirlərini qırar və Onlar körpünü götürmək üçün əl [tutmağa
bir şey] tapmadılar; bu halda Ona hücum etdilər və [üstünə] daş və ox
yağışı yağdırdılar, Bu, əcəli heç nə ilə tapmayıb, bir iş ki,
həllini nəzərdə tutmuşdu [o işdən]
geri oturmadı və [atılan] ox və daşdan hansı Ona çatır[sa]
baş-gözünə dəyir, Onlar beləcə vuruşma və cəngü-cidalda idilər ki, günəş çıxdı
və ruzigar öz təəccüblü işindən barmağını dişlədi və dövranın gözü
bərələ qaldı, Onlar ki mühasirə işində idilər, artıq ondan əl çəkərlər və necə
ki deyilmiş oldu [ki] Teymur köç göstərişi verdirib, [bundan başqa
Teymur] qərargah və çadırlarını [da] hündür bir məkana aparmış idi
ki, qəfildən xəbər gətirən bir uğurlu adamının dilindən ürəyinin qulağı
ilə bu müjdəni eşitdi:
Qapalı görsən də çarənin qapısını ümidsizliyə
qapanma,
Bil ki, bəndə aça bilməyən qapını Allah
istədiyi vaxt bilər aça.
Teymurun uzaqdan nəzərinə çatdı ki,
qalanın darvazası yanında bir güruh bir-birinə hücum edib mübarizə edirlər; və
öz yaxın[ adam]ları və köməkçiləri üçün dedi ki, mən budur görürəm, o şeyi
ki, siz də görə bilərsiniz, tələsin və kömək edin və döyüş yerinə yaxın olub
məni onun (– davanın) necəliyindən
agah edin. Buna görə getdilər ki yenə xəbər əldə etsinlər və o gizli məsələni
aşkar etsinlər və Onlar şir ürəklilərdən (elə) bir güruh idilər ki, düşmənçilik
[hissi] və kinlilik öz
təbiətlərində [bir-birlərinə qarşı] baş qaldırmamış idi və hamısı
birlikdə aşağı düşən kimi elə göründü ki, şeytan sifətlər (– monqoloid irqində olanlar, Teymurun əsas
ordusu) ilə atdanmağa və qalxmağa və uçmağa qalxmışlar,
o dəstənin qabağında gələnlər Pirməhəmmədi ölmüş hesab etdi ki, elə öz odunun
atəşində yanırdı və Bu (–Pirməhəmməd)
Onları uzaqdan görən kimi təzə bir
həyat tapdı və titrəməsini və qüvvəsizliyini
bir tərəfə qoyub dirçəliş və qüvvə qazandı.
Xaçpərəstlər körpünü götürməkdə acizliyə
düçar olan kimi, ondan üz çevirdilər və istədilər ki qalaya daxil olalar və
onun darvazasını möhkəm bağlayalar və bu niyyətlə bir də geri durdular, o
zaman Pirməhəmməd onlara hücum etdi və qalaya daxil oldu və Onları darvazanı bağlamaq
[imkanın]dan məhrum etdirdi, Onu qılıncla möhkəm yaraladılar və
daş-qalaq etdilər və O, əl çəkmədi və
elə bu işin həlli üçün öz səy və çalışmasını artırdı və daş və dəmir ki Ona
dəyir, agah olmurdu.
Ta o döyüşkən şiri-mərdlər yetişdilər və
qəzəb yağışı və hiddət seli kimi göydən və yerdən kömək və yardıma rəvan
oldular və qızışmış şirlər kimi Onların üzərinə şığıdılar və
Pirməhəmmədi Onların caynaqlarından qurtardılar, o zaman xaçpərəstləri ayağı
bağlı dustaqlar edib Onların mallarını talan etdilər və Onların
arvad-uşaqlarını əsir götürdülər. Pirməhəmmədi Teymura çatdırdılar və Onu (– Teymuru) Bunun (– Pirməhəmmədin)
niyyət və xəyalından agah etdirdilər, sonra Bunun qanı daman yaralarına diqqət
yetirdilər – onların sayı on səkkizə çatırdı[!], Teymur Buna razılıq etdi və çoxlu vədlər
verdi və Onu yüksək mərtəbəyə aid olan bir rütbəyə malik edib Təbrizə göndərdi
və o diyarın başçılarına və fərmandehlərinə sifariş etdirdi ki, həkim və dərman
düzəldənlər Bunun başına yığılsınlar və tam sağalmasına
çalışsınlar və Onlar Onun (–
Pirməhəmmədin) müalicəsində çox çalışdılar və Teymurun fərmanını və (yenə)
Onun sifarişini yaxşı həyata keçirdilər və bir çarə axtaranla bir çarə tapıb [Pirməhəmmədin
müalicəsini] o dərəcədə bacardılar ki, [tezliklə] Onun xəstəliyini
mükəmməl [surətdə] sağaltdılar,
elə ki yaralar ondan daha yaxşı idi ki, dərman qəbul etdi və Teymurun yanına
getdi, Teymur Onu qoşunlarının bir hissəsi üzərində sərkərdəliyə təyin etdi və ləşgərlərindən
çoxlu güruhun fərmandehliyini Onun ixtiyarına verdi.
Bu qala və mağara
Gürcüstan qüllələri
arasında iki göz kimi idi və o vaxt ki, dövlətin
üzü görən nemətdən bəhrəsiz qalar, yəqin edilər ki, müsibətlilik və matəm həngaməsi
yaxınlaşmışdır, öz güclərini əllərindən verərlər və həm də Onları birləşdirən
«ip» qırılar, çarə qılmaq əndişəsi yer
üzərində «çöməldi» və qiyamət qalmaqalı «ayaq üstə» durdu, salamat (–əmniyyət)
və həmrəylik Onların diyarına əlvida dedi və cəhənnəm atəşi qəzəbli çöhrəsi ilə
Onların pişvazına tələsdi, Teymur o bir uğur və fəthi yaxşı
yozdu və Gürcüstan məmləkətlərinin “xilası” qəsdi ilə yüyəni boşaldıb öz şeytan
sifətlər ordusunu hərəkətə gətirdi[ ki], Onların həyat xırmanını amansız
atəşlə yandıra və Onların ölüm kəfənini qılınc qayçısı ilə biçə və ox iynəsi
ilə tikə və intiqamın dili bu ayəni Onlara oxudu:
أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى
الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا
(– Görmədinmi Biz kafirlərin
üzərinə onları yoldan çıxarıb günaha sövq edən şeytanları göndərdik?)[9]
Gürcülər günah və təqsirlərinin əfv
edilməsi üçün elə bir çarə qılan adam axtardılar ki, ondan əvvəl yırtılmış olan
həyat libaslarını yenidən tikələr və ondan əvvəl qırılmış həyat zəncirini
yenidən birləşdirələr, “fəryad-e əlaman”
bayrağını qaldırdılar və Şeyx İbrahim hakim-e Şirvandan öz qurtuluşları
üçün kömək istədilər, öz işlərinin yüyəni Onun tədbir əlinə tapşırdılar və O,
gürcülərlə qeyri-məzhəbdə olsa da, Onu bir başçı seçdilər, bu zaman yay fəsli
Gürcüstan adamları kimi meydanı tərk etmiş və payız
fəsli Teymurun ləşkərləri kimi kölgəsini dünyaya salmış idi, “sultanlıq
bayraqları” ağacların budaqlarından ən yuxarını bəzəmiş və dağlıq yerləri
şərəfləndirmiş və axşamların nəsim küləyindən nəm götürən yer üzü
“Davudi zireh” örtmüş və o şeylər ki, hərəkət edən və hərəkət etməyənlərdən
cahanda vardır, Teymurun kömək və yardımına yetişmiş idi və mən demişəm:
Xuda bir bəndyə şərait yaratsa,
Olarlar düşmənlərinin yardımçıları.
Bu pozğunluqdan qurlulmaq istəsə o kəs,
Davam gətirməlidir odda yanmağa.
Əgər bacarmasa itirər ağlın,
Zar edər güllər tək yanı tikanlı.
Şeyx İbrahim Teymurun dərgahına gəlib
yeri öpdü və necə ki padşahları öyürlər, Onu [eləcə] tərif etdi və
özü bəndələr duran yerdə dayanıb icazə istədi ki söz desin və onun cavabını
eşitmək şərəfinə nail olsun. Teymur icazə verdi, onda O dedi: Padşahın
mehribançılığı və Onun aciz fəqirin könlünü alması və Onun
bol rəhmət və tükənməz lütfündən faydalanan
mən bəndəni söz ərz etməyə təhrik etmiş ki, indi Şərif
rəy (–Teymur) qarşısında aşkardır və buna görə Allaha şükür ki arzu
oxu məqsəd hədəfinə oturub və ürəyin ümidi muradın astanasına girmiş olubdur;
bizim havadarın heybəti yer üzünün şərq və qərbini bürüyüb və Onu vuruş və
çarpışmadan qorxusuz etmişdir, uğurlu ləşgəri nə qədər hesablaya
bilsələr, onun sayı ondan (–
hesab edilə biləndən) daha çoxdur və sayda nə qədər saymaq mümkün olsa, onların (– “uğurlu ləşgər”in) əlində
əsir və dustaq ondan (– saymaq mümkün olan saydan) daha artıqdır, xüsusilə
tatar adamları ki xoşbəxtlik Onlardan üz döndərmiş
və özləri yoxluq diyarında yer tapmışlar, [Onlara] qışın soyuğu
bol ziyan yetirib və Onların nəfəsləri kəsilməkdədir və beləcə, Bu gedişatda çox keçsə, zəlil günə
qalanlar və zəlillər məhv olar və xırda
böyüklər (– orta təbəqəyə mənsub adamlar) və xırdalar
(– aşağı təbəqə, qara camaat) ölüm yoluna yollanarlar, bu ölkənin işi
bəlkə cahanıın bütün ölkələrinin işlərindən ən çətinidir ki, Sənin üçün başqa
nəticə verdi, bu ölkənin başçı və böyüklərinin hamısı bu bəndədə Padşahın
inayətini görüb və qonşuluq səbəbindən mən bəndəni vasitəçiliyə seçmişlər və
Şərif rəyin sədəqələrindən əziz bağışlanmaq[a] ümid edənlərdirlər ki,
istədikləri ondan qeyri şey [deyil], hər hansı bir mübarək fikrə gəlsən
və ali əmr buna işarə etsə bu bəndə və o camaat qəbul gözü ilə görməkdəyik və
fərmana tabe olmaqdan qeyri yol seçmərik və əgər əsas məqsəd maldır[sa],
gərək, bu bəndə (– yəni mən) onun
təqdiminə duram. Bu evin oğlu üçün mal-dövlət hardadır ki, o evdə nəyə
sahibdir ki? Nökər bu tərz iş görən deyildir; bəlkə bu baxımdan ki zəhmət və
əziyyət iki tərəfdən bəhrə verdi və qonşuluq haqqı yerinə yetdi və Rəsul-e Əkrəm
(S.) buyurdu ki, Cəbrayıl həmişə mənə qonşunun halının gözlənilməsini sifariş
etməkdədir; budur böyük adamların şərif rəyi və əgər nökər [də] ümidsiz
geri qayıtmaz[sa] süvabı daha çox olar.
Teymur Bunun xahişini qəbul edər və
Onun və Onların mallarından ziyadə bol
bir mal istəmiş olub; Şeyx İbrahim o istənilənləri Onun (– Teymurun) xəzinəsinə göndərdi və özü köçər və
Onun (– Teymurun) qışlağının
xalçasını Qarabağ içində sərər və bu[nlar] 806( 1403)-cı ildə [olmuş]
idi.»[10]
Ş Ə R H
Ankara döyüşündən
geri dönən Əmir Teymurun 1403-cü ildə
Gürcüstandan keçməsi, gürcü qalalarını
tutması və orada törətdiyi dağıntılar Nizaməddin Şaminin və Şərafəddin Əli
Yəzdinin eyniadlı əsərlərində – “Zəfərnamə”lərdə, geniş şərh olunsa da “Əcaibül-məqdur"
dakı bu dair təfərrüat onlarda yoxdur. Düzdür, Ş. Ə. Yəzdi Əmir
Teymurun Gürcüstana son hücumlarından bəhs edərkən, həqiqətən də lap axırda
“mağaralıq”dan və “sandıq”lardan söhbət açır.[11] Amma o həmin hadisənin “Abxaz diyarı”nda[12] cərəyan etdiyini göstərir və bu barədə
onun yazdıqları “Əcaibül-məqdur”dakılardan fərqli olaraq, ötəri və qarma-qarışıqdır. Heç şübhə etmirik ki, Ş. Ə. Yəzdi “Abxaz diyarı”
deyərkən, ya sadəcə, səhvə yol vermiş, ya da ki Şəki ölkəsinin
xristianlar yaşayan şimalını nəzərdə tutmuşdur. Amma hər halda, Teymurun “Abxaz
diyarı”ndan geri dönməyə başlamasının bu müəllif tərəfindən göstərilmiş dəqiq
tarixini, yəni oktyabrın 1-i, bazar ertəsi gününü,[13] Əmir Teymurun Şəki ölkəsindən geri
dönmə tarixi hesab etmək və tarixi xronologiyaya tətbiq etmək mümkündür.
Ş. Ə. Yəzdi həmin gündən
sonra Əmir Teymurun ovla məşğul
olmasından və daha sonra isə bir müddət əvvəl əsir düşmüş bir qrup “gürcü sərdarı”nın Gürcü çarı Georginin yanına göndərməsinin nəticəsi
kimi əks tərəfdən gəlmiş elçiləri qəbul etməsindən bəhs edir. Burada da sülhün
baş tutmasında “gürcülərin aradüzəldəni olan” Şirvanşah Şeyx İbrahimin müsbət
təsiri göstərilir, amma onun aradüzəltmə işi, Ərəbşahdakı kimi geniş şərh
olunmur, sadəcə, Teymur dərgahında həmin məsələ müzakirə olunarkən “gürcü”lərin
xeyirinə çıxış edir.[14]
O ki qaldı söz gedən 1403-cü il hadisələri
barədə ibn Ərəbşahın yazdıqlarına, hansılar ki yuxarıda onların hamısının
tərcüməsi verilib, bu hekayətlər daha çox, bir adamın dilindən deyilən təəssürata, yaxud xatirəyə
bənzəməkdədir. Diqqət yetirsək ki, “Əcaibül-məqdur”un müəllifi 1401-ci uldə ailəsi
ilə birlikdə teymurilər tərəfindən əsir götürülmisdür, bu halda, onun,
Əmir Teymurun 1404-cü ildə Səmərqəndə
qayitmasına qədər Cağatay ordusunda saxlanıldığını, 1403-cü ildə həmin ordu ilə birlikdə Şəki ölkəsində olduğunu və orada baş verən bəzi
hadisələri, hansılar ki sonralar “Əcaibül-məqdur”da qələmə almışdır, onları o
vaxt, 14 yaşında ikən, şəxsən müşahidə etdiyini
güman etmək olar.
Heç şübhə yoxdur
ki, ibn Ərəbşahda adı çəkilən Gəl-Gör-Get qalası daha sonralar “Gələsən-Görəsən” adlananmışdır və xarabalığı da indiki
Şəki şəhərindən
bir neçə km. şmaldadır. Vətən tarixçiliyində ilk dəfə burada, indi bizim tərəfimizdən
irəli sürülən bu fikir, heç də yalnız adların
oxşarlığına əsaslanmır. Belə ki qalanın İbn Ərəbşah tərəfindən
edilmiş təsviri də məhz, Gələsən-Görəsən qalasına uyğun gəlməkdədir. Amma
“mağaralıq”ı
Şəkiyə aid edə bilməyimiz üçün əlimizdə
belə bir tutarlı dəlil, yaxud istinad edilməli elə bir şey yoxdur. Özü də bir
az yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Ş. Ə. Yəzdi oranın adını
“Abxaz diyarı”nda vaqe olan hadisələr bəhsində çəkmişdir. Amma bunlara
baxmayaraq, biz “mağaralığ”ı Gələsən-Görəsən
qalasının yaxınlığında axtarmağa və 16-cı əsrin ortalarındakı “Sığnaq”la,[15] yaxud da indiki Marxal’la[16] eyniləşdirməyə üstünlük veririk.
Aydın
Məmmədov
[1] Məqalə fars dilindən tərcümə edilmiş mətnsiz Azəbaycan
MEA RH-nin “Elm” qəzetində (30 oktyabr 2007-ci ol tarixli) dərc olunub.
[2] U. U
v at o v
(1974), səh. 10, 11, 26
[3] Bax: تاليف: ابن عربشاه، زندگانى شگفت
آور تيمور(ترجمهء كتاب عجايب المقدور فى اخبار تيمور، ترجمه: محمد على نجاتى)، طهران –١٢٣٩
[4] Məsələn, necə ki Şəki əyalətinin 1824-cü il siyahıyaalma aktlarında Vartaşen kəndidə yaşayan pravoslav udinlər “gürcü”, qriqoryan udinlər isə “erməni” kimi qeydə alınmışlar . Əmir Teymurun hücumları dövründə, Şəkidə çox sayda xristian yaşaması faktı narrativ mənbədə – İoann de Qalonifontibusun “Qafqaz xalqları haqqında məlumat”ında təsdiq olunur (İoann de Qalonifontibus yazır: Burada hakimiyyət müsəlmanların əlindədir. Burada həm gürcülər (– oxu: pravoslavlar), saratsinlər (– oxu: müsəlmanlar), darginlər və ləzgilər