(Mətnın farscadan tərcüməsi,
şərh və qeydlər Aydın Məmmədovundur)
Müəllifin təvəllüd
və vəfat etdiyi il qeyri müəyyəndir. 1393-cü ildə
Bağdad teymurilər tərəfindən
tutularkən orada yaşayırdı. Həmin vaxt əsir
düşmüş, sonra isə N. Şaminin əla yazı-pozu qabiliyyətini nəzərə
alan Əmir Teymur, onu öz yanına xidmətə
götürmüşdür. Beləliklə, bizim müəllif,
Əmir Teymurun sonrakı yürüşlərinin
iştirakçısına çevrilir. 1401/02 (–h. 804)-cü ildə isə Əmir Teymur, N. Şami’yə öz zəfərlərini tərənnüm
edən sadədilli bir tarix əsəri yazmaq barədə
göstəriş verir. Bu sifariş əsasında işə
başlayan N. Şami, “Zəfərnamə”ni qələmə alır və
onu 1404-cü il aprelin 12-də şəxsən Əmir
Teymura təqdim edir.
Tarixi mənbələrdə,
daha sonra N. Şaminin adına 1405-ci il, yayın ikinci
yarısında vaqe olmuş hadisələrin
şərhində – Ömər mirza ilə vuruşmağa
hazırlaşan və Şəki hökmdarı Seyid Əhmədin (1399 – 1423/1424 +[1]) də daxil olduğu
koalisiyanın qarşıdurması ilə bağlı olaraq,
təsadüf edilir. Belə ki həmin vaxt Ömər mirzanın yanında olan şəxslərdən
biri də N. Şami idi və
o, qarşı tərəflə danışıqlarda
iştirak edirdi. Deməli, N. Şami, Əmir Teymurun ölümündən sonra
Təbrizdə yaşamış və
onun nəvəsi Ömər mirzanın xidmətində
olmuşdu.
Zamanəmizədək “Zəfərnamə”nin,
üzü müxtəlif illərdə
köçürülmüş bir xeyli əlyazma nüsxəsi
gəlib çatıb. Əsərin Fleks Taur tərəfindən
hazırlanmış 2 cilddən ibarət farsca elmi-tənqidi
mətni (qeyd və şərhlər çex dilində) 1937
(1-ci cild) və 1956-cı illərdə (2-ci cild) Praqada çap oluunmuşdur. Necati Lüğonun etdiyi türkcəyə tərcüməsi isə
1949 və 1987-ci illərdə Ankarada nəşr olunub.[2] Sonuncudan istifadə etməklə, Akademik Ziya
Bünyadov “Zəfərnamə” nin Azərbaycana aid hissələrini dilimizə çevirmiş və
bunlar 1992-ci il-də Bakıda kitabça şəklində nəşr
edilmişdir. Lakin “Zəfərnamə”nin 1956-cı il Praqa çapının mətni
ilə müqayisədə Şəkinin adı çəkilən hissələrdən
biri ora daxil deyil. F. Taurun hazırladığı mətndə rast gəlmədiyimiz
Şəkiyə aid bir hekayət isə Z. Bünyadovun qeyd edilən iqtibaslar kitabçasında var.
Yuxarıda göstərdiyimiz kimi, N. Şami 1393-cü ildən Əmir
Teymurun yanında xidmət etməyə
başlamış və həmin vaxtdan da onun
yürüşlərinin iştirakçısı
olmuşdur. Deməli, mümkündür ki, əsərində
təsvir edilən 1393-cü ildən sonraya aid hadisələr,
o cümlədən bunlardan Şəkiyə aid olanlar (cəmi 3 epizod; Şəki
hökmdarı Seyid Əhmədin Alıncaq qalasında öldürülməsi bəhs edilən bir
hekayət istisna olmaqla yerdə qalan ikisi) məhz, müəllifin
şəxsi müşahidəsinə əsaslanmış
olsun.
M Ə
T N
(Şəkiyə
dair iqtibaslar)
...o qədər şikar
düşdü ki çoxluğu hədd və
ölçüyə gəlməz. Buna görə ləşgərlər
kök ahuları seçirlər və arıqları
saxlayırlar ki Şəki dağlarında qalsınlar. [Əmir Teymur] [Əmirzadə[3]] Dərviş Məhəmməd[i Şəkidə düşmənlərin
dəfi üçün sərdar təyin edib yola salmaqla bərabər,
Ərqunşahı və və Ramazan Xocanı Tanquta[4]] [və Əmir Cahanşahı başqa əmirlərlə] göndərdi ta ləkziləri
(– ləzgilər yaşayan yerlərə qədərki
əraziləri, yaxud ləzgilər yaşayan yerləri də) qarət etsinlər [Digər əsgərlər
Elbrus dağının ətəklərinə getdilər və
harada bir qala gördülərsə yıxdıqdan sonra[5]] Qəbələ məkanında cəm
oldular və Həzrətin bəndəliyi (–Ə.T.) [Əmir
Məhəmməd bəyi[6]] Aqcaba[7] göndərdi, [ sonra hamısı] [Kiçik
Qarabağa[8]] getdilər
və o yerdə Kür çayı üzərində qayıqlardan
körpü gördülər və Sorxab[9] qalasını tutdular və o
yerdən… Bərdə tərəfə gəldilər[10]
Tifliş
şəhərinə və oradan hərəkətlə –
yolda ovlanmaq surətiylə Şəki vilayətinə gəldi. Vilayət əhalisini
itaət altına almaq üçün əsgərləri irəli
sürərək yola çıxmalarına əmr buyurdu. Əmir
Hacı Seyfəddin, Cahanşah bahadur və digər əmirlər,
fərmana tabe olub yola
çıxdılar. Vilayəti itaət altına aldılar,
itaət etməyənləri yağma etdilər. Şeyx Nurəddin
bahadur bir ordu ilə dağlar tərəfə getməyə qərarlaşdı.
Seyyid Əli mal və mülkündən keçərək
qaçmaq yolunu tutdu. Onun vilayətlərini xaraba və viran
etdilər və əsgərlər bu vəzifəni yerinə
yetirdikdən sonra Əmir Teymurun yanına getdilər.[11]
…[Əmirzadə Əmiranşahın] necə ki daha əvvəl
ağlının dönməsi qanına[, yəni xasiyyətinə] keçmiş
idi, Ondan haqsız yerə bir adamın üstünə
düşmək kimi adətinə uyğun olmayan bir hərəkət sadir oldu. Dost və düşmən
birlikdə Ondan uzaqlaşmış oldular. Daha bu dərəcəyədək
ki, Seyid Əli Şəki, baxmayaraq ki daha əvvəl
tabe olur və itaət edirdi, müxalifət göstərdi və [Georginin[12]] gürcü ləşgəri ilə Sultan Tahir
bin Sultan Əhməd ki Alıncaq qalasında mühasirədə idi, [köməyə] getdi.
Üməra ki o yerin mühasirəsi ilə məşğul
idilər, birlikdə fərar etdilər –Əmirzadə Əmiranşah
bahadırın yanına getdilər və həmin saat Əmirzadə
Əmiranşah [öz oğlu] Əmirzadə Əbubəkrə,
hazır ləşgərlərlə əks-hücum buyurub,
Seyid Əli [Şəki[13]]nin dəfinə göndərdi; və
Onlar Alıncaq qalasının ətrafında idilər, ora
çatdılar. Seyid Əli də yolun bir döngəsində
həmlə yetirdi və diqqət verməyərək,[Əmirzadə Əbubəkrin əvəzinə(?)] digər birinin üzərinə
şığıdı və bərk cəng oldu və o mərəkədə
Əmirzadə Əbubəkr bahadır bir ox atar ki, [bu ox] Seyid Əlinin dəbilqəsinin zireh ətəyi
üzərinə getdi [və] zirehdən keçərək
şah damarına sancıldı; və Seyid Əli necə ki
dağın bir zirvəsindən,
həmən bir yaraya minik heyvanının (–atının ?) belindən yıxıldı və [beləcə
də] həlak oldu; və Sultan Tahir, Əmirzadə Əbubəkrin
yetişməsindən qabaq qaladan çölə
çıxmış idi və Seyid Əhməd namlı əlaltısını, Sərkiz
namlı [erməni[14]] ilə Alıncaq qalasına müqərrər (– rəsmən təyin olunan) edib, elə ki Seyid Əlini o
vaqiə yıxdı, [Cəlair
xəzinəsini və qohumlarını götürüb[15]] gürcülərlə birlikdə
Grcüstan tərəfə fərar etdi və ondan sonra
Bağdada – atasının yanına getdi; və Əmirzadə
Əbubəkr [Alıncaq qalasını mühasirə
etmiş əmirləri] sabiq qayda üzrə yenə
Alıncaq qalasının mühasirəsinə müqərrər
buyurub və Seyid Əli Şəkinin başını bədənindən
ayırtdırıb atasının [– Əmiranşahın] yanına gətirdi[16] və bu səbəbə bir
nökəri Səmərqəndə (– əslində, Hindistana) göndərdilər.[17]
…Əmir Şeyx İbrahim ki, Həzrət
sahib qirani süfrəsində o şirvanşah əhd [etmiş] idi Seyid Əhməd bin Seyid Əli Şəkini Həzrətə
(– Ə.T.a) gətirib Onun
günahını bağışlatsın və Həzrət
sahib qirani Onun günahını bağışlayıb [və
Seydi Əhməd] dövlət astanasını öpməyə
çatdı və çoxlu soyurğallar
(– irsi torpaq
mülkü) və
saysız hesabsız inayətlər qazanıb digər [əzizlənən]
üməra zümrəsinə qatıldı; və Əmir
Şeyx İbrahim toy tərtib edib o qədər at və qoyun
kəsmiş idi ki, mətbəxtçilər onu bişirməkdə
aciz oldular. O peşkəşlərdən sonra, canlı
şikar növləri və qulamlar və cariyələr
(– yeniyetmə qız kənizlər) və qumaşlar və
silahlardan qeyri və o cümlədən, altı min at çəkdi.[18] Əvvəlinci kərələr
Gürcüstan tərəfə Həzrət
sahibqiraninin buyrulan basqın söhbəti kimi, gürcülərinki
də daha əvvəl söylənilmiş oldu ki Alıncaq qalasına getdilər və Sultan
Tahir Sultan Əhməd oğlunu
bu yerdən kənara apardılar və Seyid Əli Şəki, Əmirzadə Əbubəkrin
əli ilə qətlə yetirildi və gürcülər öz kutvallarını (– komendatlarını) Alıncağa
qoydular. Ona görə, səltənətin və cahangirliyin
namusu baxımından lazım göründü ki, o yoldan
çıxmışlardan intiqam üçün
bütün Gürcüstan üzrə acınacaqlı vəziyyət
yaratsınlar. O cümlədən, Həzrət Sahibqiranın
hökmü qüvvəyə mindi ki, bütün ləşgərlərdən
hər on nəfər süvari və piyadadan üç nəfər
bu basqına rəvanə (– gedən) olsunlar və on günlük
azuqə götürsunlər və qalan əsgərlər də
qışlaq yurdunda məqam …[19] [gözləsinlər.][20]
:
[1] Seyid Əhməd 1399-cu ilin yanvar ayında hakimiyyətə
başlayıb və Şəki hökmdarı kimi tarixi mənbələrdə
onun adına axırıncı dəfə 1423/1424-cü il
hadisələri ilə əlaqədar olaraq təsadüf
edirik. Bəzən onun 1382 –1438-ci illərdə hakimiyyətdə
olduğu göstərilir (Bax: Сведения
о народах Кавказа (
[2] Bu nəşrlə
tanış ola bilməmişik.
[3]
Bu yalnız Z. Bünyadovun türkcədən çevirməsində
var. Bax: Nizaməddin Şami (1992), səh. 11–12
[4] Bu yalnız Z. Bünyadovun
türkcədən çevirməsində var. Bax: Nizaməddin
Şami (1992), səh. 11–12
[5] Bax, 23-cü qeydə.
[6] Bax, 23-cü qeydə.
[7] Fikrimizcə, bura müasir
Azərbaycan Respublikasının Ağdaş
rayonu ərazisinə uyğun gəlir.
[8] Bax, 23-cü qeydə.
[9] Bu toponimin farsca mənası
«qırmızı su» deməkdir. Sorxab qalası 16-cı əsrin birinci
yarısında Şirvanşahlara məxsus idi və
onların öz əraziləri üzrə ən qərbdə,
Qəbələ ilə Kür çayı arasında yerləşən
müdafiə istehkamı idi.
Arxeoloq F. V. Qədirov’a görə Sorxab, indiki
Göyçay və Türyançay dərələri
arasında, Ərəb Kükəl kəndindən şimalda,
Surxayxan dagının zirvəsində olub və indi də
xarabalığı həmin yerdə qalmaqdadır. Lakin tədqiqatçı
etiraf edir ki, yerli əhali həmin qalanı Sorxab yox, ya Surxayxan, ya da Qaraçala adlandırır.( Bax: F. V. Qədirov
(1984), səh. 79).
[10]
Nizamuddin Şami (1956), səh. 57; necə ki F. Taur bu hissəni
Zəfərnamə-nin müxtəlif əlyfzma nüsxələrinin,
o cümlədən ondan köçürülmüş digər
əsərlərin müvafiq mətninə əsasən
«montaj» etmişdir, eləcə, biz də orada, sözlər
arasında olan rabitəsizliyi aradan qaldırmaq
üçün Z. Bünyadovun türkcədən çevirməsinə
və Ş. Ə. Yəzdi Zəfərnaməsi’nin
Daşkənd nəşrinə əsasən
müəyyən əlavələr etdik.
[11] Nizaməddin Şami (1992), səh.
11–12
[12] Mətndə: ərgin; Bizim tərəfimizdən redaktə
edilmiş variant isə Rövzətüs-səfa mətninin
müvafiq bəhsinə əsasəndir. Orada: Gorgin (–Georgi) hakim-e
Gürcüstan (Bax: səh. 98
ميرخواند (۱۲۷۱)،
)
[13] Nəşrdə
çex dilində qeyd edilib: Ajoutẻ par celui qui collationna le
manuscrip Z.Voir p. XVIII
[14] Bax əvvəlki
qeydə.
[15] Bax əvvəlki
qeydə.
[16] Necə ola bilər
ki, teymurilər uzaqdan atdıqları oxla
öldürdukləri Seyid Əlinin başını rahatca kəsə
və hələ üstəlik, Təbrizə də apara bilərdilər?
Axı onlar özləri acınacaqlı məğlubiyyətə
uğramış, qaçmağa üz qoyaraq
döyüş meydanından canlarını zorla
qurtarmışlar! Yəqin ki N. Şami Əmir Teymurun qəzəbindən qorxaraq teymurilərin
məğlubiyyətini ört-basdır etmək
üçün belə yazmağa məcbur idi və həmin
səbəbdəndir ki, buradakılar Ş. Ə. Yəzdinin Zəfərnamə’sində
öz əksini tapmamışdır.
[17] NIZAMUDDÍN ŠAMÍ (1956), səh. 148. Ş. Ə. Yəzdiyə nisbət